Προβολή πηγαίου κώδικα για τη σελίδα Φαράγγια της Κρήτης

Δεν έχετε την άδεια να τροποποιήσετε αυτή τη σελίδα, για τον ακόλουθο λόγο:
Η διεύθυνση IP σας βρίσκεται σε ένα εύρος που έχει αποκλειστεί σε όλα τα wiki του Ιδρύματος Wikimedia.
Ο αποκλεισμός έγινε από ‪Jon Kolbert‬ . Ο λόγος που δίνεται είναι Open proxy/Webhost: See the help page if you are affected .
Έναρξη αποκλεισμού: 05:35, 21 Φεβρουαρίου 2024
Λήξη αποκλεισμού: 05:35, 21 Φεβρουαρίου 2029
Η τρέχουσα διεύθυνση IP σας είναι 3.15.174.27 . Το αποκλεισμένο εύρος είναι 3.15.0.0/16 .
Παρακαλούμε συμπεριλάβετε τις παραπάνω λεπτομέρειες σε όποια ερωτήματα κάνετε. Εάν πιστεύετε ότι έχετε αποκλειστεί κατά λάθος, μπορείτε να βρείτε πρόσθετες πληροφορίες και οδηγίες στην παγκόσμια πολιτική No open proxies παγκόσμια πολιτική.
Διαφορετικά, για να συζητήσετε τον αποκλεισμό, παρακαλούμε αναρτήστε ένα αίτημα για έλεγχο στο Meta-Wiki. ⧼wikimedia-globalblocking-blockedtext-mistake- email-steward⧽
Μπορείτε να δείτε και να αντιγράψετε τον κώδικα της σελίδας:
Ο σχηματισμός [[Φαράγγι|φαραγγιού]] αποτελεί σύνηθες [[Γεωλογία|γεωλογικό]] φαινόμενο στην [[Κρήτη]], η οποία αναφέρεται ενδεικτικά ως ''"ο τόπος των εκατό φαραγγιών".''<ref name="σ35">''"Η δημιουργία του κρητικού τοπίου"'', Όλιβερ Ράκχαμ - Τζένιφερ Μούντι (μετάφρ. Κώστας Σμπόνιας, επιστημ. επιμέλ. Άγγελος Χανιώτης), ''Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης'' (Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας ΙΤΕ), Ηράκλειο 1996, ISBN 960-5241-78-1, σελ. 35</ref>

Είναι συνυφασμένα με το [[τοπίο]], την [[ιστορία]] και [[λαογραφία]] του νησιού, καθώς και την ιδιοσυγκρασία μερίδας των κατοίκων του. Στοιχεία τους όπως τα βραχώδη τοιχώματα, τα πουλιά και ζώα (κάποια από σπάνια μέχρι [[Ενδημισμός|ενδημικά]] μόνον εδώ), τα φυτά και δέντρα (συχνά λίγα, ενίοτε όμως ογκώδη) συμβάλουν στο χαρακτήρα της περιοχής και επέδρασαν καταλυτικά σε τοπικούς μύθους, παραδόσεις, τραγούδια. Τα ίδια τα φαράγγια υπήρξαν εστία εξέγερσης, ορμητήριο και καταφύγιο επαναστατών, θέατρο πολεμικών μαχών και στρατιωτικών διεκδικήσεων, βασικά συνεχίζουν δε να διαδραματίζουν το ρόλο τους στη σημερινή καθημερινότητα.

== Γενικά ==
Σε αντίθεση με άλλα μέρη σε Ελλάδα και κόσμο, στην [[κρητική διάλεκτος|κρητική γλώσσα]] διαχωρίζεται πλήρως εννοιολογικά η δεδομένη λέξη και οι ''ρούμα'', ''ρέ(υ)μα'', ''ρυάκι'', κοινώς ρεματιά που κυλά μικρό ή μεγαλύτερο [[Ποταμός|ποτάμι]].<ref name="σ35"/> Αιτία είναι ότι πλήθος των φαραγγιών δεν διαρρέονται από υδάτινο όγκο ή εκείνος πρόκειται για [[χείμαρρος|χείμαρρο]], άρα εποχιακής φύσης.

Βρίσκονται σε όλους τους τέσσερις διοικητικούς νομούς (τώρα [[Περιφερειακές ενότητες της Ελλάδας|περιφερειακές ενότητες]]), με υψηλότερη συχνότητα παρουσίας προς τις δύο άκρες του νησιού: στα νότια του [[Νομός Χανίων|Χανίων]] ([[Σφακιά]]) και τα δυτικά του [[Νομός Λασιθίου|Λασιθίου]].<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. xiv</ref> Το βόρειο τμήμα διαθέτει λιγότερα, η διαδρομή της συντριπτικής πλειονότητας των οποίων περιορίζεται στην ενδοχώρα. Τα περισσότερα του νότου, αντίθετα, έχουν διέξοδο στο [[Λιβυκό Πέλαγος|Λιβυκό πέλαγος]].

Εμφανίζουν ευρύτατη ποικιλία όσον αφορά στο μήκος, τα ύψος και απόσταση τοιχωμάτων, τα είδη, στρώματα και πτυχές [[πέτρωμα|πετρωμάτων]], τη [[χλωρίδα]]. Υφίσταται φαράγγι ελικοειδές, σκιερό, με βλάστηση [[Βοτανικός Κήπος|βοτανικού κήπου]] ακόμη και στις απόκρημνες πλαγιές ([[Θέρισο Χανίων#Τοποθεσία|Θερίσου]]), καθώς και αντίστοιχο τραχύ, άνυδρο, κατάλληλο για [[Ερημίτες|ερημιτισμό]] ([[Δήμος Μακρύ Γιαλού|Περβολακίων]] ή Μονής Καψά).<ref name="σ35"/>

== Δημιουργία και ηλικία ==
Η επιστήμη έχει καταλήξει ότι γενικά ο σχηματισμός φαραγγιού προκύπτει ως συνέπεια της μακραίωνης γεωλογικής διεργασίας [[αποσάθρωση]]ς των πετρωμάτων μέσω διάβρωσης από το νερό (π.χ κοιλάδες [[Δούναβης|Δούναβη]], [[Γκραν Κάνιον]]-[[ποταμός Κολοράντο]]). Εντούτοις, στην Κρήτη δεν εξακριβώνεται παρόμοιος μηχανισμός, γεγονός που δεικνύει κυρίως η μη αποκάλυψη ή έστω ελάχιστη μεταβολή του φαραγγικού πυθμένα έπειτα και τις πιο "[[Κατακλυσμός|κατακλυσμιαίες]]" βροχοπτώσεις. Άλλωστε, η δημιουργία του τόσο υψηλού αριθμού τους θα απαιτούσε σε βάθος δεκάδων χιλιετιών και τεράστιες ποσότητες ύδατος που δεν δικαιολογεί ''"ένα στενό νησί που αποκλείεται να είχε ποτέ μεγάλους ποταμούς"'',<ref name="σ37">Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 37</ref> ενώ επίσης δεν εντοπίζονται ίχνη των [[λεκάνη απορροής|λεκανών απορροής]] της [[προϊστορία]]ς που όφειλαν να τους τροφοδοτούν. Σύμφωνα με αυτά:<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 37 [χωρίς επισημάνσεις και σημειώσεις]</ref><blockquote>Κλειδί για την ερμηνεία των κρητικών φαραγγιών είναι η ''[[Τεκτονικές πλάκες|τεκτονική δράση]]''. Κατά την ''άνιση'' ανύψωση του νησιού, ασκήθηκαν πιέσεις σε ορισμένα πετρώματα, τα οποία διαρρήχθηκαν, όπως θα ράγιζε ένας τοίχος. Οι ρωγμές διευρύνθηκαν πλευρικά <small>''(<u>σημ.</u> σε πλάτος, όχι βάθος)''</small> από τη διάβρωση, που προκλήθηκε είτε από τη ροή ποτάμιων ρευμάτων είτε από αλλαγές στη θερμοκρασία, οι οποίες αποσπούν μικρούς και μεγάλους λίθους από τους κρημνούς. [...] Τα πολλαπλά φαράγγια της Κρήτης δημιουργήθηκαν πράγματι από "παροξυσμούς της φύσης" που σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό συγκαλύφθηκαν από μεταγενέστερες διεργασίες.</blockquote>Όμως και για τη συνολική εικόνα του νησιού, ο μελετητής του και λάτρης [[:en:Oliver Rackham|Όλιβερ Ράκχαμ]] (1939-2015: [[Αγγλία|Άγγλος]] ακαδημαϊκός, [[Βοτανική|βοτανολόγος]], ιστορικός [[οικολογία]]ς), δήλωνε πεπεισμένος ότι η τεκτονική δύναμη ήταν ο ένας από τους τρεις αλληλοεπηρεαζόμενους παράγοντες θεμελιώδους σημασίας, έχοντας "αποφασίσει" τη [[γεωμορφολογία]] του.<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. ii [στη μετάφραση ''τοπογραφία'', η οποία όμως εξετάζει μόνο το "που", όχι ''και'' το "από πότε" και το "γιατί" υπάρχει π.χ μία λίμνη]</ref> Την ίδια βαρύτητα απέδιδε στην προϊστορική [[πανίδα]] (για τη βλάστηση) και στην –πολύ αργότερη– ανθρώπινη παρουσία (για το τοπίο). Επιβεβαιώνει δηλαδή η σύγχρονη έρευνα τα –διαισθητικά– γραφόμενα παλαιών περιηγητών, πως τέτοιου πλήθους και μεγέθους ασυνέχειες δεν εμφανίστηκαν στην κρητική γη ομαλώς, αλλά από ''φυσικό παροξυσμό''.<ref name="σ36">Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 36</ref> Τέμνοντας κάθετα μία εκτεταμένη [[Ρήγμα (γεωλογία)|ρηξιγενή]] κατωφέρεια, το εξαιρετικά στενό και βαθύ [[φαράγγι του Χα]] θεωρείται ''πρώιμο'' στάδιο του τεκτονικού έργου, το δε [[Φαράγγι Χαυγά Οροπεδίου|αντίστοιχο του Χαυγά]]<ref group="σημ.">η λέξη (υποκορ. ''χαυγούδι'') στην ανατολική Κρήτη ταυτίζεται με το φαράγγι και συναντάται σε αρκετά του Λασιθίου και των τριών όμορων επαρχιών του Ηρακλείου [http://pezopories.blogspot.gr/2013/09/blog-post.html Φαράγγι Χαυγά στο οροπέδιο Καθαρού], Ορειβατική & Πεζοπορική Ομάδα Αγίου Νικολάου Κρήτης]</ref> Οροπεδίου ή Καθαρού έχει υποστεί την αποσάθρωση ''κατόπιν'' και εντονότατα, σε σημείο ώστε η χαμηλότερη [[υψόμετρο|υψομετρικά]] είσοδός του ''"μόνο κατ' όνομα να αποτελεί φαράγγι"''.<ref name="σ37"/>

Η γέννησή τους, τουλάχιστον της πλειοψηφίας, ανάγεται σε εποχές νεότερες της ίδιας της Κρήτης. Η εξέταση πάντως της επικολλημένης σάρας (κορήματα)<ref group="σημ.">[http://www.ygeiaonline.gr/index.php?option=com_k2&view=item&id=57863:korhmata_pleyrika πετρώδη θραύσματα και γεώδη υλικά], ygeiaonline.gr</ref> στα τοιχώματά τους, τα χρονολόγησε από την περίοδο του [[Πλειστόκαινο]]υ –εάν όχι νωρίτερα– και πιθανής μέσης ηλικίας 2 εκατομμυρίων ετών. Επομένως,<blockquote>οι [[Μινωικός πολιτισμός|Μινωίτες]] θα τα έβλεπαν σχεδόν όπως τα βλέπουμε και εμείς σήμερα.</blockquote>Με ενδεικτικότερο παράδειγμα το [[Αστερούσια Όρη#Μορφολογία|Αγιοφάραγγο]], ο σχηματισμός κάποιων επέφερε χωρισμό σε προϋπάρχοντα [[σπήλαιο|σπήλαια]] με [[σταλακτίτης|σταλακτίτες]], οι οποίοι είναι πλέον ορατοί ως δικά του στοιχεία.

== Μορφή και πετρώματα ==
Οι πλευρές (πρανή) ενός τυπικού κρητικού φαραγγιού πρόκειται για περίπου κατακόρυφες, ενώ στις βάσεις τους έχει σωρευθεί και ενσωματωθεί σάρα, συνήθως μετατρεπόμενη σε άκρως συμπαγή. Ο πυθμένας επικαλύπτεται οριζόντια με αποθέσεις χαλικιών και στρώσεις σάρας που τις αλληλοδιαδέχονται συγκεντρώσεις [[ογκόλιθος|ογκολίθων]]. Τα επιφανειακά υλικά του, ενίοτε και φράγματα από τους τελευταίους, αναδιατάσσονται στις ισχυρότατες [[βροχή|βροχές]] χωρίς –όπως αναφέρθηκε– εκείνος να επηρεάζεται.

Τα απαντώμενα πετρώματα είναι [[ασβεστόλιθος|πλακώδεις ασβεστόλιθοι]] και [[Κροκαλοπαγές πέτρωμα|κροκαλοπαγή]] (ιδιαίτερα στα βορειοδυτικά)<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 43</ref>, άρα με σκληρότητα που ευνοεί τη δημιουργία και διατήρηση κάθετων τοιχωμάτων.<ref>ό.π, σελ. 37-38</ref> Μαλακότερης φύσης εδάφη ([[Κρυσταλλικό σύστημα|κρυσταλλικοί]] ασβεστόλιθοι, φυλλίτες, [[Ψαμμίτης|ψαμμίτες]]) σε γειτονικές περιοχές, καθιστούν ενδεχόμενη την ύπαρξη στο νησί αρκετά περισσότερων φαραγγιών παλαιότερα, τα οποία η [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%B3%CE%B3%CE%B9%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%9A%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7%CF%82#.CE.94.CE.B7.CE.BC.CE.B9.CE.BF.CF.85.CF.81.CE.B3.CE.AF.CE.B1_.CE.BA.CE.B1.CE.B9_.CE.B7.CE.BB.CE.B9.CE.BA.CE.AF.CE.B1 παραπάνω] χρονοβόρα διαδικασία αποσάθρωσης έφθειρε μέχρι εξαφάνισης. Αυτή θα υποστούν μελλοντικά και οι ''περιστασιακές'' φαραγγοειδείς μορφές σε [[Χαλαζίας|χαλαζίτες]] ή [[Άργιλος|αργιλώδεις]] βασικά [[Μάργα|μάργες]]<ref group="σημ.">στα κρητικά ''κούσκουρας'', αλλιώς κουσκουρόπετρα (soft cretan limestone): εξαιρετικό υλικό δόμησης, γνωστό τουλάχιστον από τη Μινωική εποχή στην [http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=7131 κατασκευή κτηρίων] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024044641/http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=7131 |date=2015-10-24 }} ή λαξευτών τάφων</ref>, μαλακές με μεγάλη όμως [[πυκνότητα]] (π.χ στο νότιο τμήμα της [[χερσόνησος|χερσονήσου]] [[Ακρωτήρι Κρήτης|Ακρωτήρι Χανίων]]).<ref name="σ42">Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 41-42</ref> Μαργαϊκοί είναι και οι εντυπωσιακά διαβρωμένοι εσωτερικά ογκόλιθοι, επίσης του Αγιοφάραγγου.

Σχετικά με τον κυρίαρχο συνδυασμό χρωματισμών και επειδή η πλειονότητα βρίσκονται σε ασβεστολιθικές γαίες που «χαρακτηρίζονται από ταινίες πράσινου, πορφυρού και φαιού που εναλλάσσονται με λευκό [[Χαλαζίας|πυριτόλιθο]] – μία δομή ευδιάκριτη και αλησμόνητη.»<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 22</ref>
== Χλωρίδα ==
{{Απόφθεγμα|πλάτος=420|απόφθεγμα=''Ιθαγενή'' είδη είναι εκείνα που έφθασαν στην Κρήτη από μόνα τους κατά τους προϊστορικούς χρόνους, ή εξελίχθηκαν πάνω της. Αντίθετα, ''εισηγμένα'' (ή ''επιγενή'') είναι όσα έφθασαν με πλοίο, είτε τυχαία είτε όχι. Μερικά εισηγμένα έχουν ''εγκλιματιστεί'', δηλαδή μετά την εισαγωγή τους, πολλαπλασιάζονται χωρίς ανθρώπινη επέμβαση. Δεν συμβαίνει το ίδιο με κάποια άλλα (καλλιεργούμενα), που παραμένουν ''εξωτικά''.|πηγή=Όλιβερ Ράκχαμ - Τζένιφερ Μούντι<ref>ό.π, σελ. 79-80</ref>}}
Καταγράφονται 1800 είδη φυτών και δέντρων στο νησί –μακράν όλων των [[Ευρώπη|ευρωπαϊκών]]– με 189 να ενδημούν αποκλειστικά σε αυτό (33 και στο [[Κάρπαθος#Διοικητικά|Καρπάθιο σύμπλεγμα]] <small>''[στοιχεία του 2003]''</small>),<ref name="σ75">Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 75</ref> ενώ διαφορετικό "μείγμα" βλάστησης που έχει ορίσει ο [[προσανατολισμός]] τους και η σύσταση των πετρωμάτων, αντιπροσωπεύει καθένα των δεκάδων φαραγγιών.<ref name="σ78">Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 78</ref> Ωστόσο, η χλωρίδα των τελευταίων δεν περιορίζεται αυστηρά χωρικά και επεκτείνεται σε διπλανούς γκρεμούς (κρημνούς), πλαγιές, όγκους [[βουνό|βουνών]], με συνέπεια να μην θεωρείται κάποιο είδος ως [[ενδημισμός|ενδημικό]] στα φαράγγια και μόνο.

=== Φυτά ===
Σε αντίθεση με τα κρητικά [[δάσος|δάση]], [[Υγροβιότοπος|υγροβιοτόπους]] και [[ακτή|ακτές]], τους ζωτικούς χώρους ([[ενδιαίτημα|ενδιαιτήματα]]) σημαντικής φυτικής ποικιλίας αποτελούν δύο: τα ψηλά όρη και οι γκρεμοί/φαράγγια.<ref name="σ78"/> Παρότι τα ενδημικά αυτοπροστατεύονται με διάφορες γενικά μεθόδους ([[προσαρμογή]]) από το να γίνουν βορά ζώων (βόσκηση), ούτε ένα όσων φύονται αποκλειστικά σε δυσπρόσιτα μέρη έχει [[αγκάθι]]α, καθώς ουδέποτε διέτρεξαν κίνδυνο (ενώ τέτοια διαθέτουν π.χ το 50% των [[φρύγανα|φρυγανικών]] ειδών στους λόφους του νησιού). Το γεγονός αιτιολογεί τις μορφές και τα έντονα χρώματα αρκετών (όπως και τη γευστικότητα για τροφή ζώων).

Ορισμένα από τα πολύ ιδιαίτερα και ενδημικά ''μόνο'' στην Κρήτη φυτά, τα οποία απαντώνται σε φαράγγι της (με αναφορά στην περιοχή ή/και τοπωνύμιό του):
[[Αρχείο:Ebenus cretica pm01.jpg|right|thumb|200px|[http://www.west-crete.com/flowers/ebenus_cretica.htm Κρητικός έβενος]]]
;[[:en:Ebenus cretica|Κρητικός έβενος]] (''Ebenus cretica'' – [[κρητική διάλεκτος|κρητ.]] αρχοντόξυλο, κατσουλιά, κατσουλιές, κορμουτσούλια, πλουμί ή πλουμιά για ευνόητους λόγους)
: σε πολλά της δυτικής πλευράς, λιγότερα της ανατολικής.<ref name="σ76">χάρτες εξάπλωσης, Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 76</ref><ref>[http://84.205.229.30/culturePortal_1_9_src_man_incl/cultureportalweb/article.php?article_id=518&topic_id=87&level=4&belongs=84&area_id=1&lang=en&hightlight=Ebenus%20cretica Map of distribution in Crete]{{Dead link|date=Νοεμβρίου 2022 }}, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων (ΜΑΙΧ)</ref>
: Κατά την ανθοφορία του Απρίλιο με Μάιο ή Ιούνιο,<ref>[http://84.205.229.30/culturePortal_1_9_src_man_incl/cultureportalweb/upload_files/1224150788_518_Ebenus%20cretica_en.pdf Ebenus cretica L.]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019 }}, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων {{en}}</ref><ref>[http://www.cretanflora.com/ebenus_cretica.html Ebenus cretica], Στιβ Λέντον στο cretanflora.com {{en}}</ref> στα ομορφότερα ενδημικά της κρητικής άνοιξης.<ref name="σ42"/><ref>[https://www.facebook.com/121435764539033/photos/a.140857479263528.31470.121435764539033/1100976356584964/?type=1&theater ανάρτηση στο Facebook 10.05.2015], Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης</ref> [[Ψυχανθή]]ς χαμηλός [[θάμνος]] κατηγορίας φρυγάνου, παλιά περιοριζόταν σε ξηρά απότομα βράχια (νότιου προσανατολισμού) εξαιτίας υπερευαισθησίας στη βόσκηση.<ref name="σ75"/> Από τα φυτά που διατηρήθηκαν στα ίδια μέρη συγκρίνοντας με τους [[Κρήτη#Ενετοκρατία|ενετικούς]] καταλόγους βοτανολόγων πριν 3,5 αιώνες,<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 196</ref> αφθονεί πλέον παντού –και σε ευπρόσιτα σημεία– στο ανατολικό τμήμα όπου κατά τόπους εγκαταλείφθηκε ή έστω μειώθηκε η εκτροφή [[αιγοπρόβατα|αιγοπροβάτων]].<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 170</ref> Στους μεν αναπτύσσει μορφή σχεδόν δέντρου με χοντρό ίσιο κορμό και στους άλλους έχει καταστεί κυρίαρχο είδος θάμνου,<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 174</ref> γεγονός που οδηγεί μερικούς στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για διαφορετική ποικιλία του φυτού στα δυτικά.<ref name="σ76"/>

==== Βότανα ====
;[[Δίκταμο]] (''Origanum dictamnus'' – [[αρχαία ελληνική γλώσσα|αρχ.]] δίκταμνον – [[κρητική διάλεκτος|κρητ.]] έρωντας, σταματόχορτο)
: κυρίως του νομού Χανίων και λίγα των νότιων του [[νομός Ρεθύμνης|Ρεθύμνης]], ίσως και κάποια ανατολικά.<ref>[http://www.anthorama.gr/files/origanum_dictamnus.htm Δίκταμος ή Δίκταμνος], anthorama.gr (online εγκυκλοπαίδεια των φυτών)</ref><ref>[http://84.205.229.30/culturePortal_1_9_src_man_incl/cultureportalweb/article.php?article_id=564&topic_id=85&level=4&belongs=84&area_id=1&lang=en&hightlight=Origanum%20dictamnus Map of distribution in Crete]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019 }}, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων</ref> [[Αρχείο:Origanum dictamnus pmPfl.jpg|right|thumb|200px|Δίκταμο ή έρωντας]]
: Από την αρχαιότητα, ονομαστό και υποκείμενο σε εμπορική νοθεία.<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 98</ref> Δυσεύρετο παλαιότερα εξαιτίας επικινδυνότητας της συλλογής του (από τους παράτολμους ''ερωντάδες''), θα μπορούσε να ειπωθεί ότι διασώθηκε εκείνης και των [[Πάχνη|παγετού]],<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 50</ref> βόσκησης χάρις στα φαράγγια και τους γκρεμούς (βόρειου προσανατολισμού βασικά), εάν πλέον δεν καλλιεργούταν σε παραγωγική και οικιακή κλίμακα για τις πολλαπλές και αναγνωρισμένες του ιδιότητες: ιατρικές ([[πόνος|αναλγητικές]]-[[Θεραπεία|θεραπευτικές]]), αρωματικές (ποτοποιία-[[μαγειρική]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1878450X15000049 Introducing Dittany of Crete (Origanum dictamnus L.) to gastronomy: A new culinary concept for a traditionally used medicinal plant], Νίκος Κρίγκας - Διαμάντω Λάζαρη, Ελένη Μαλούπα - Μαρία Στικούδη {{en}}</ref>), [[κοσμετολογία|καλλυντικές]] και [[Διακόσμηση|καλλωπιστικές]].<ref>[http://www.embaros.com/index.php?option=com_content&view=article&id=15&Itemid=32&lang=el Δίκταμος], Μιχάλης Μηλιαράκης, Πολιτιστικός Σύλλογος [[Έμπαρος Ηρακλείου|Εμπάρου]]</ref> Έχει αρθεί η κατηγοριοποίησή του ως ''[[Απειλούμενα είδη|εκτεθειμένο σε εξαφάνιση]]'' (1997, vulnerable),<ref>[http://84.205.229.30/culturePortal_1_9_src_man_incl/cultureportalweb/upload_files/1224232697_564_Origanum%20dictamnus_en.pdf Origanum dictamnus]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019 }}, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων {{en}}</ref> ωστόσο παραμένει ''σχεδόν απειλούμενο'' (2015, near threatened) από την υπερβολική αξιοποίηση.<ref>[http://www.iucnredlist.org/details/full/162352/0 Threats], [[Κόκκινη Λίστα της IUCN|Ερυθρός κατάλογος]] από τη [[Διεθνής Ένωση Προστασίας της Φύσης (IUCN)|Διεθνή Ένωση Προστασίας της Φύσης (IUCN)]] {{en}}</ref>[[Αρχείο:Hypericum amblycalyx.JPG|right|thumb|200px|[http://www.nhmc.uoc.gr/en/museum/photo-archive/selection/images/nhmc.image.96803 Υπερικό amblycalyx]]]

;Είδος του [[Υπερικό|υπερικού]], συγκεκριμένα το ''[[:de:Hypericum amblycalyx|Hypericum amblycalyx]]''
: μόνο σε ορισμένα του νομού Λασιθίου.<ref>[http://www.cretanflora.com/hypericum_amblycalyx.html χάρτης διασποράς πληθυσμών], Στιβ Λέντον στο cretanflora.com {{en}}</ref><ref>[http://84.205.229.30/culturePortal_1_9_src_man_incl/cultureportalweb/article.php?article_id=539&topic_id=85&level=4&belongs=84&area_id=1&lang=en Map of distribution in Crete]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019 }}, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων</ref>
: ''Σπάνιο'' και προστατευόμενο,<ref>[http://84.205.229.30/culturePortal_1_9_src_man_incl/cultureportalweb/upload_files/1229087799_2393_TABLE_VIRTUAL%20BOTANICAL%20MUSEUM%20OF%20CRETE_en.pdf Πίνακας με τα πλέον σημαντικά από τα ιθαγενή είδη της χλωρίδας της Κρήτης • αριθμός 171]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019 }}, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων {{en}}</ref> παρότι συγγενές του κοινού και φημισμένου [[βάλσαμο]]υ ή σπαθόχορτου (παραγωγή φαρμακευτικών ουσιών και [[Αιθέριο έλαιο|αιθέριων ελαίων]]).

=== Δέντρα ===
Εντύπωση προκαλεί η περίπτωση των Σφακίων, μία από τις πλέον άνυδρες περιοχές της Κρήτης –και αραιοκατοικημένες της Ελλάδας–, ως την περισσότερο δασωμένη τελικά, με αιτία τα πυκνά δάση που διατρέχουν τα πολυάριθμα φαράγγια τους, αλλά και μόνον εκείνα.<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 154</ref>

==== Συμβολή στην επιβίωση της ελιάς ====
Δύσκολη παρουσιάζεται και η εξαρχής λογική σύνδεση των άγριων φαραγγιών με την ύπαρξη του ευγενούς δέντρου της [[ελιά]]ς,<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 109</ref> σήμερα την πιο διαδεδομένη και οικονομικά σημαντική [[Γεωργία (δραστηριότητα)|καλλιέργεια]] επάνω στο νησί.<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 110-112</ref> Το είδος δεν αποτελεί απλά το μοναδικό μη εξωτικό που αξιοποιείται σε συστηματικό επίπεδο (με τις [[αχλαδιά]] και παλαιότερα [[αμυγδαλιά]]),<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 100, 115</ref> αλλά και ο προαναφερόμενος άγριος τύπος του πρόκειται μάλλον για ιθαγενή, όπως αποδεικνύουν αφενός η εμφάνισή της καλλιεργήσιμης ελιάς ήδη κατά την [[Κρήτη#Παλαιολιθική και Νεολιθική περίοδος|Ύστερη Νεολιθική περίοδο]] και αρκετά πριν από κάθε άλλο σημείο του [[Αιγαίο Πέλαγος|Αιγαίου]],<ref>''"The olive in the prehistoric Aegean: the evidence for domestication in the Early Bronze age"'', Curtis Neil Runnels - Julie Marie Hansen, ''Oxford Journal of Archaeology'', περίοδ. 5, τεύχ. 3, Νοέ 1986, σελ. 299–308 {{en}}</ref> αφετέρου ο διαφορετικός τρόπος των Μινωιτών στην εκμετάλλευση του λαδιού της ήμερης (''τιθασούς'') και της αγριελιάς.<ref>κατά [[Μάικλ Βέντρις|Βέντρις]] και [[Τζων Τσάντγουικ|Τσάντγουικ]] [http://etwinning.sch.gr/projects/elia/minoiki.htm#2 Η ελιά στη Μινωϊκή Εποχή], Η Κοινότητα των σχολείων της Ευρώπης]</ref><ref>''[http://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/73447/1/Olive_Oil_and_Other_Sorts_of_Oil_in_the_.pdf "Ελαιόλαδο και άλλα είδη λαδιού στις Μυκηναϊκές πινακίδες"]'', Χοσέ Λουί Μελένα, ''Εκδόσεις Πανεπιστημίου της Σαλαμάνκα'', Ισπανία 1983, σελ. 89-123 {{en}}</ref> Επιστήμονες θεωρούν ως πιθανότερο ενδεχόμενο η δεύτερη, προτού επεκταθεί με φυσικούς τρόπους σε παράλιες ζώνες της [[Κρήτη|Κρήτης]] και καταστεί έπειτα αντικείμενο καλλιέργειας, να είχε επιβιώσει την [[εποχή των Παγετώνων]] εντός κάπως "προστατευμένων" φαραγγιών.<ref>Ράκχαμ-Μούντι, ό.π, σελ. 112</ref>

== Σημειώσεις ==
<references group="σημ."/>

== Παραπομπές - σημειώσεις ==
<references />

== Πηγές ==
* Όλιβερ Ράκχαμ - Τζένιφερ Μούντι, ''Η δημιουργία του κρητικού τοπίου'', μετάφρ. Κώστας Σμπόνιας, επιστημ. επιμέλ. Άγγελος Χανιώτης, ''Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης'' (Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας ΙΤΕ), Ηράκλειο 2004, ISBN 960-5241-78-1
* Πωλ Φωρ (επιμ.), ''Η Κρήτη • Ένας λαός αντιστεκόμενος, ένα σύμπαν μυθικό'', εκδόσεις Γιαλλελή, Αθήνα 1994, ISBN 960-7555-01-5

[[Κατηγορία:Φαράγγια της Κρήτης| ]]
Πρότυπα που χρησιμοποιούνται σε αυτή την σελίδα:
Επιστροφή στη σελίδα Φαράγγια της Κρήτης.
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/wiki/Φαράγγια_της_Κρήτης"