MALAYSIA tidak mewarisi wilayah yang kosong daripada sejarah. Garis yang kita lihat hari ini tidak muncul serentak dengan laungan kemerdekaan pada 1957 atau pembentukan Malaysia pada 1963.
Sebahagiannya telah melalui perubahan kuasa, rundingan dan penetapan pentadbiran sebelum negara moden terbentuk.
Sejarah Hulu Perak dan Reman memperlihatkan perjalanan tersebut. Sebelum abad ke-19, batas di wilayah berkenaan belum ditentukan secara jelas dan kekal.
Pertikaian serta tuntutan yang berlarutan kemudian membawa kepada campur tangan British, sebelum garis antara Perak dengan Siam ditetapkan menerusi Perjanjian Bangkok 1909.
Untuk memahami proses itu pada hari ini, penyelidik perlu kembali kepada rekod Pejabat Luar dan Pejabat Tanah Jajahan British, surat rasmi, pelan serta peta lama.
Peta memang menunjukkan lokasi dan garis. Namun, peta sahaja tidak selalu menjelaskan mengapa garis itu berada di situ.
Nama sungai, kampung dan daerah, warta kerajaan, manuskrip serta surat-menyurat pentadbiran membantu mengisi ruang yang tidak dapat diceritakan oleh peta.
Dokumen menyambung ingatan
Koleksi Surat Sultan Abdul Hamid Halim Shah di Kedah ialah contoh yang jelas. Koleksi dari 1882 hingga 1943 itu mengandungi 2,951 dokumen berkaitan pemerintahan, pentadbiran dan hubungan Kedah dengan Siam serta British.
Pengiktirafannya dalam Daftar Memory of the World UNESCO pada 2001 menunjukkan bahawa surat pentadbiran bukan sekadar catatan rutin.
Lebih seabad kemudian, bahan tersebut masih membuka ruang untuk kita memahami cara sebuah negeri Melayu mengurus perubahan kuasa di sekelilingnya.
Pengalaman Batu Puteh turut mengingatkan kita tentang nilai rekod.
Dalam penghakiman Mahkamah Keadilan Antarabangsa pada 2008, surat Pemangku Setiausaha Kerajaan Johor bertarikh 21 September 1953 diberikan perhatian penting bersama tindakan dan dokumen lain yang dinilai mahkamah.
Iktibarnya bukan bahawa sehelai surat menentukan segala-galanya. Sebaliknya, kata-kata yang dicatat dalam urusan pentadbiran boleh membawa kesan yang jauh melampaui waktu surat itu ditulis.
Jangan hilang cerita di sebalik garis
Kehilangan sejarah tidak semestinya bermula apabila dokumen musnah.
Ia juga berlaku apabila nama lama sesuatu tempat tidak lagi dikenali, asal-usul batas dilupakan atau pengetahuan dalam sesebuah institusi tidak dipindahkan kepada generasi seterusnya.
Oleh itu, pemeliharaan sejarah sempadan tidak boleh diletakkan pada bahu arkib semata-mata. Dokumen di jabatan kerajaan perlu diurus dengan teliti.
Universiti harus terus menjalankan penyelidikan rentas bidang yang menggabungkan sejarah, undang-undang, geografi dan kartografi. Cerita lisan masyarakat di kawasan sempadan pula wajar dirakam sebelum sumber ingatan itu hilang.
Bahan yang telah didigitalkan perlu disusun supaya bukan sahaja selamat disimpan, tetapi mudah ditemukan dan difahami.
Kemerdekaan bukan hanya mewariskan kepada kita sebuah kerajaan, bendera dan identiti kebangsaan. Ia turut menyerahkan tanah, laut serta batas yang mempunyai riwayat lebih panjang daripada usia negara.
Warisan itu tidak lengkap jika kita sekadar mempertahankan garisnya tetapi membiarkan sejarah di belakangnya terpadam.
Generasi terdahulu menyerahkan sebuah negara bersama sempadannya. Tanggungjawab generasi hari ini ialah memastikan negara itu tidak kehilangan ingatan tentang bagaimana ia terbentuk.
Sempadan bukan sekadar garis yang memisahkan wilayah. Sempadan ialah sebahagian daripada cerita tentang siapa kita dan bagaimana sebuah tanah air diwarisi. – UTUSAN
FAIRUS MUHAMAD DARUS & SR. DR. ISMAIL MAA’ROF
Universiti Teknologi Mara (UiTM)
