Γερμανική λογοτεχνία (Ουμανισμός και Μεταρρύθμιση)

Η γερμανική λογοτεχνία της εποχής του Ουμανισμού και της Μεταρρύθμισης περιλαμβάνει τα λογοτεχνικά έργα που δημιουργήθηκαν μεταξύ περίπου 1450 - 1500 έως το 1600, κατά την Πρώιμη Νεότερη περίοδο παράλληλα με μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές. Η λογοτεχνία της περιόδου διαδέχθηκε τη Γερμανική λογοτεχνία του Ύστερου Μεσαίωνα, με τα χρονικά όρια μεταξύ τους ρευστά, το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα θεωρείται μεταβατική φάση ανάμεσα στις δύο περιόδους.^[1]

Γύρω στο 1450, ο ουμανισμός της Αναγέννησης άρχισε να διεισδύει στα διάφορα γερμανικά κράτη και πριγκιπάτα και είχε σημαντική επιρροή στους τομείς της αρχιτεκτονικής, των τεχνών και των επιστημών. Ωστόσο, οι Γερμανοί στοχαστές που στράφηκαν στις αρχαίες ιδέες έγραψαν κυρίως στα λατινικά, παρά το ότι ο στόχος ήταν πρωτίστως να απευθυνθούν στο γερμανικό κοινό, με αποτέλεσμα, ενώ η λόγια και επιστημονική ουμανιστική βιβλιογραφία παρουσίασαν μεγάλη άνθηση, η γερμανόφωνη λογοτεχνική παραγωγή να είναι μικρή.

Αυτή την εποχή στη Γερμανία (στα εδάφη της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας) κυριάρχησαν δύο σημαντικές εξελίξεις με επίδραση σε όλη την Ευρώπη: η τυπογραφία (1455) και η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση (από το 1517).

Το πιο σημαντικό γεγονός στη γερμανική αγορά βιβλίων τον 16ο αιώνα ήταν η δημοσίευση της μετάφρασης της Βίβλου από τον Λούθηρο, έργο που συνέβαλε σημαντικά στην τυποποίηση της σημερινής γερμανικής γλώσσας.^[2]

Σημαντικοί συγγραφείς του 15ου αιώνα, όπως ο Άλμπρεχτ φον Άιπ, ο Νίκλας φον Bίλε και ο Χάινριχ Στάινχεβελ, ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με τη μετάφραση έργων κλασικής λατινικής λογοτεχνίας και κειμένων του ιταλικού αναγεννησιακού ουμανισμού στα γερμανικά - κυρίως του Πετράρχη, του Βοκάκιου και του Πότζιο Μπρατσολίνι - και προσπάθησαν να βελτιώσουν τη γραπτή γερμανική γλώσσα. Το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την κλασική μάθηση οδήγησε σημαντικούς λόγιους όπως ο Ροντόλφους Αγκρίκολα, ο Κόνραντ Κέλτις, ο Έρασμος, ο οποίος έζησε για χρόνια στη Βασιλεία, ο Γιόχαν Ρόιχλιν, ο Ιερώνυμος Βολφ, να γράψουν τα περισσότερα έργα τους στα λατινικά και είχαν μικρή επιρροή έξω από την ακαδημαϊκή κοινότητα και τους διανοούμενους.

Ένα έντονο πατριωτικό κλίμα και ενδιαφέρον για τη γερμανική ιστορία εμφανίζεται με έργα ιστορικά και χρονικά πόλεων γραμμένα στα λατινικά, όπως το Χρονικό της Νυρεμβέργης που δημοσιεύθηκε το 1493.

Ο λουθηρανισμός προκάλεσε διάσπαση μεταξύ των Ουμανιστών: κάποιοι τον αποδέχτηκαν άνευ όρων (Φίλιππος Μελάγχθων), άλλοι τήρησαν ουδετερότητα (Έρασμος) και άλλοι τον θεώρησαν όχι αρκετά αποφασιστικό (Ούλριχ φον Χούτεν). Εκτός από αυτή την εσωτερική διαμάχη, ο ουμανισμός στις γερμανόφωνες χώρες επισκιάστηκε από τη Μεταρρύθμιση για άλλους λόγους: κατέλαβε τη γερμανική κοινωνία ευρύτερα και βαθύτερα, αναστάτωσε τις μάζες και οδήγησε σε σκληρή πολιτική και κοινωνική πάλη.

Η εφεύρεση της τυπογραφίας στο Μάιντς από τον Γουτεμβέργιο το 1455, ήταν μια αληθινή πολιτιστική επανάσταση που, σε λίγες δεκαετίες, οδήγησε σε μια άνευ προηγουμένου διάδοση βιβλίων, φθηνότερων και ταχύτερων στην κατασκευή, με τεράστια επίδραση στον αλφαβητισμό, την εκπαίδευση και τη διάδοση του πολιτισμού και των νέων ιδεών σε όλη την Ευρώπη.^[3]

Ο πολιτισμός της Γερμανίας τον 16ο αιώνα στάθηκε στη σκιά της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης, η οποία ξεκίνησε από τον Γερμανό μοναχό Μαρτίνο Λούθηρο το 1517. Οι περισσότεροι Ουμανιστές λόγιοι έμειναν αμέτοχοι, με λίγες εξαιρέσεις, όπως ο Ούλριχ φον Χούτεν, που στα επαναστατικά ποιήματά του υποστήριξε τις θέσεις του Λούθηρου ελπίζοντας και σε μια πολιτική μεταρρύθμιση, και ο Μελάγθων που συνεργάστηκε με τον Λούθηρο και έφερε την ουμανιστική παράδοση σε πανεπιστημιακές σχολές. Αλλά τα περισσότερα έργα της εποχής - τα οποία τώρα έφταναν στο ευρύ κοινό λόγω των νέων μέσων που αναπτύχθηκαν από τον 15ο αιώνα, την τυπογραφία και την ξυλογραφία - ήταν καταγγελίες των καταχρήσεων του κλήρου και θρησκευτικά κείμενα που τάχθηκαν στη διάδοση της Μεταρρύθμισης. Η σατιρική λογοτεχνία έδινε τον τόνο σε λαϊκές πολεμικές όπως οι σάτιρες του Καθολικού και αντίπαλου του Λούθηρου Τόμας Μούρνερ και του υπέρμαχου του λουθηρανισμού Γιόχαν Φίσαρτ.

Ωστόσο, η επίδραση της Μεταρρύθμισης στη γερμανική λογοτεχνία ήταν σημαντική και μακροχρόνια και καθορίζεται από τρία σημεία:

• Η μετάφραση της Βίβλου από τον Μαρτίνο Λούθηρο - η Καινή Διαθήκη δημοσιεύθηκε το 1522 και η Παλαιά Διαθήκη το 1534 έργα διακοσμημένα με ξυλογραφίες του Λούκας Κράναχ Πρεσβύτερου - βασιζόταν για πρώτη φορά σε εβραϊκά και ελληνικά κείμενα και ήταν το πιο σημαντικό γεγονός στη γερμανική αγορά βιβλίων τον 16ο αιώνα. Ο Λούθηρος ήξερε πώς να διαδώσει τις ιδέες του σε ευανάγνωστα γερμανικά και συνέβαλε σημαντικά στην τελειοποίηση της γερμανικής γλώσσας δημιουργώντας μια τυπική γλώσσα που μέχρι τότε αποτελούνταν ουσιαστικά από διάφορες τοπικές διαλέκτους. Άσκησε μεγάλη επίδραση σε μεταγενέστερους ποιητές, ο Αντρέας Γκρύφιους, ακόμη και ο Μπέρτολτ Μπρεχτ χρησιμοποίησαν τη λουθηρανική μετάφραση της Βίβλου στην ποίησή τους.
• Οι ύμνοι που έγραψε ο Λούθηρος - από τους πιο γνωστούς: Θεός το Φρούριον Ημών - αντιπροσωπεύουν επίσης σημαντική συνεισφορά στη γερμανική λογοτεχνία, το ύφος τους επηρέασε τους Προτεστάντες υμνωδούς και εγκαινίασε μια υμνογραφική παράδοση. ^[4]
• Ο Λούθηρος υπέδειξε κάποια βιβλικά θέματα ως κατάλληλα για θεατρικά έργα και ενθάρρυνε δραματουργούς, όπως τον Σίξτους Μπιρκ, Πάουλ Ρέμπχουν, Γιόακιμ Γκρεφ κλ, να γράψουν θεατρικά έργα για τη διάδοση της διδασκαλίας του.

Μια μικρή αναβίωση του αυλικού μυθιστορήματος σε πριγκιπικές αυλές στα τέλη του 15ου αιώνα - κυρίως με έργα του αυτοκράτορα Μαξιμιλιανού - ήταν οι τελευταίοι απόηχοι του είδους. Το ενδιαφέρον πλέον στράφηκε στην ευρύτερη κοινωνία, οι συγγραφείς ήταν άνθρωποι της μεσαίας τάξης και ο τόνος σατιρικός.

Ένα από τα πιο δημοφιλή έργα του 16ου αιώνα ήταν Το πλοίο των σαλών (1494) του Σεμπάστιαν Μπραντ, ο οποίος εγκαινίασε το είδος της «λογοτεχνίας των ανόητων», με επίδραση στις σάτιρες (στα λατινικά) του Έρασμου, όπως το Μωρίας εγκώμιον (1509), που μεταφράστηκε στα γερμανικά από τον Σεμπάστιαν Φρανκ στην Ουλμ το 1534.^[5]

Ένας αξιοσημείωτος συγγραφέας του 16ου αιώνα ήταν ο Γιόχαν Φίσαρτ με πιο γνωστό του έργο το σατιρικό Διαστρέβλωση της ιστορίας (1575), βασισμένο στο Γαργαντούας και Πανταγκρυέλ του Γάλλου Φρανσουά Ραμπελαί.

Μεταξύ των άφθονων δημοφιλών πεζογραφικών αφηγήσεων της εποχής, που είναι γνωστά ως λαϊκά αναγνώσματα, και κυκλοφορούσαν ευρέως σε φθηνές εκδόσεις - φυλλάδες - με τη βελτίωση της τυπογραφίας, είναι η Ιστορία του Δρ Γιόχαν Φάουστ (1587), τον οποίο η δίψα για γνώση οδήγησε να συνάψει συμφωνία με τον Διάβολο, και η αυτοβιογραφία του Γκετς φον Μπέρλιχινγκεν, έργα που αργότερα ενέπνευσαν τον Γκαίτε. Ακόμη, οι διασκευές-μεταφράσεις των μύθων του Αισώπου, οι διασκεδαστικές ιστορίες για τον Τιλ Όιλενσπιγκελ (1510), οι περιπέτειες του Φορτουνάτου (1509), η ιστορία της νεράιδας Μελουζίν και τα βάσανα της υπομονετικής Γκριζέλντας, επίσης διασκευές σε πεζογραφία μεσαιωνικών ποιημάτων και ιπποτικών μυθιστοριών. Το Ράινκε η αλεπού (1498), που αφηγείται τις περιπέτειες της πονηρής αλεπούς στον αγώνα της να εξασφαλίσει την τροφή της, τη σωτηρία της από επικίνδυνες καταστάσεις και την τελική επικράτηση έναντι όλων των αντιπάλων της - μια σάτιρα για τη διαφθορά της κοινωνίας της Γερμανίας - είχε τεράστια επιτυχία οδήγησε σε συνεχείς ανατυπώσεις και διασκευές.^[6]

Αξίζει επίσης να αναφερθούν οι αρχιτραγουδιστές, που έγραψαν τραγούδια, σύντομα σατιρικά ανέκδοτα (Schwank) και καρναβαλικά θεατρικά έργα, που αντιπροσωπεύουν τις απαρχές της θεατρικής δημιουργίας στη Γερμανία του 15ου και 16ου αιώνα. Οι πιο γνωστοί εκπρόσωποί τους, τον 15ο αιώνα ο Χανς Φολτς και ο πιο παραγωγικός και αντιπροσωπευτικός συγγραφέας του 16ου αιώνα Χανς Ζαξ, εμφανίζονται στην όπερα του Ρίχαρντ Βάγκνερ Οι αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης (1868).^[7]

Το πεζογραφικό έργο του Γιοργκ Βίκραμ σηματοδοτεί τη μετάβαση στο σύγχρονο μυθιστόρημα, όπως το ηθικολογικό έργο του Ο καθρέφτης του αγοριού (1554). Οι σατιρικές και κάπως άσεμνες ιστορίες στο Μικρό βιβλίο για ταξιδιώτες (1555) γράφτηκαν με σκοπό την ψυχαγωγία ταξιδιωτών κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους με άμαξα και ήταν από τα πιο δημοφιλή λαϊκά αναγνώσματα της εποχής.

Προς το τέλος του 16ου αιώνα, στη Γερμανία άρχισαν να εμφανίζονται όλο και περισσότεροι επαγγελματίες ηθοποιοί, κυρίως Άγγλοι ή Ολλανδοί με περιοδεύοντες θιάσους. Τα έργα τους επηρέασαν τον Γιάκομπ Άιρερ και τον δούκα Ερρίκο Ιούλιο του Βολφενμπύτελ, ο οποίος έγραψε 11 θεατρικά έργα. Με αυτές τις νέες εξελίξεις η γερμανική λογοτεχνία του 17ου αιώνα μπήκε στην εποχή του μπαρόκ.^[8]

Είναι εντυπωσιακό ότι εκτός από τους ύμνους του Λούθηρου και τη μετάφραση της Βίβλου ως επίτευγμα γλωσσικού υψηλού επιπέδου, η γερμανική λογοτεχνία κατά την Αναγέννηση δεν περιλαμβάνει σημαντικά έργα. Ενώ σε άλλες χώρες ποιητές και συγγραφείς όπως ο Λουντοβίκο Αριόστο και ο Τορκουάτο Τάσσο στην Ιταλία, ο Φρανσουά Ραμπελαί και ο δοκιμιογράφος Μισέλ ντε Μονταίνι στη Γαλλία, ο Τόμας Μορ, ο Κρίστοφερ Μάρλοου και ο Σαίξπηρ στην Αγγλία δημιούργησαν αθάνατα έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας και τελειοποίησαν την εθνική γλώσσα τους, οι Γερμανοί συγγραφείς και επιστήμονες παρέμειναν κυρίως προσκολλημένοι στα λατινικά. Φωτεινή εξαίρεση ο Παράκελσος, τα έργα του οποίου άνοιξαν τον δρόμο για τη σύγχρονη επιστήμη ιδιαίτερα τη χημεία και την ιατρική, που δημοσίευσε τις πραγματείες του ως επί το πλείστον στη γερμανική καθομιλουμένη, διατηρώντας τα λατινικά μόνο στους τίτλους.^[9]

• Γερμανική λογοτεχνία
• Παλαιά γερμανική λογοτεχνία
• Γερμανική λογοτεχνία του Μεσαίωνα
• Γερμανική λογοτεχνία του Ύστερου Μεσαίωνα
• Γερμανόφωνη λογοτεχνία του 20ού αιώνα