CP/M

CP/M
	; Interfejs użytkownika
Producent	Digital Research, Inc. / Gary Kildall
Architektura	Intel 8080, Intel 8085, Zilog Z80, Intel 8086, MC68000, Zilog Z8000
Pierwsze wydanie	1974
Aktualna wersja	3.1 (1983); (Brak daty wydania) [±]
Jądro	monolityczne
Środowisko pracy	środowisko tekstowe (wiersz poleceń)
Licencja	własnościowa
Wersja Live	poprzez modyfikację
	Strona internetowa

CP/M (ang. Control Program/Monitor lub Control Program/Microcomputer) – pierwszy przenośny system operacyjny dla mikrokomputerów stworzony w 1974 roku przez Gary'ego Kildalla, a następnie rozwijany przez założoną przez niego firmę Digital Research. Do czasu pojawienia się IBM PC z systemem PC-DOS w 1981 roku był to najpopularniejszy system operacyjny dla mikrokomputerów i komputerów osobistych^[2].

Rozwinięciem CP/M były bardziej zaawansowane, wielozadaniowe i wieloużytkownikowe systemy Concurrent CP/M oraz M/PM^[2]^[3].

Charakterystyka

Jedną z najważniejszych cech CP/M była przenośność zapewniona przez rozdzielenie systemu operacyjnego na BIOS, zależny od konstrukcji sprzętowej danego komputera, oraz pozostałą część systemu (wraz z aplikacjami), która była taka sama i przenośnia pomiędzy komputerami, opartymi na tym samym lub kompatybilnym typie procesora (dla pierwszych wersji systemu był to Intel 8080 oraz zgodny z nim Zilog Z80). Koncepcję tę później zastosowano również w architekturze IBM PC oraz systemie QDOS, na bazie którego powstały PC-DOS oraz MS-DOS. Znaczenie powstania CP/M oraz BIOS dla rozwoju i upowszechnienia mikrokomputerów organizacja IEEE upamiętniła tablicą pod dawną siedzibą Digital Research^[4].

Działanie

System CP/M dopuszczał działanie tylko jednego procesu (wykonywanego programu). Ta cecha – normalna we wczesnych latach osiemdziesiątych XX w. – upraszczała konstrukcję systemu, przede wszystkim zarządzanie pamięcią, która poza obszarem zarezerwowanym dla systemu, była dostępna tylko dla jednego procesu.

System CP/M miał krótki zestaw poleceń wewnętrznych, interpreter poleceń był częścią jądra systemu i ładowany był do początkowego obszaru pamięci. Interpreter poleceń pozwalał na wyświetlenie w różnej postaci zawartości katalogu, zmianę katalogu, zmianę aktywnego użytkownika (polecenie user z parametrem w zakresie 0–15) i uruchomienie polecenia zewnętrznego lub programu. Struktura plików wykonywalnych była pierwowzorem formatu .COM stosowanego w PC-DOS.

Oprogramowanie

Dla systemu CP/M dostępne były aplikacje takie jak: WordStar (edytor tekstu, pierwowzór późniejszego WordPerfect dla systemu DOS; obsługiwany kombinacjami klawiszy Ctrl+klawisz), arkusz kalkulacyjny Multiplan oraz oprogramowanie specjalistyczne. Pozwalał on na korzystanie z języków programowania BASIC, Pascal, C, Fortran, COBOL, a także narzędzi wspomagających programowanie w asemblerze.

Wersje systemu CP/M

System CP/M napisany został pierwotnie dla procesora Intel 8080, jednak używany był przede wszystkim na bardzo popularnym wówczas procesorze Zilog Z80, który był z nim zgodny programowo. Wersja tego systemu operacyjnego powstała również dla procesorów Intel x86, ale nie zdobyła popularności, gdyż system MS-DOS miał już ugruntowaną pozycję wśród użytkowników komputerów osobistych. W popularyzacji nie pomogło nawet wydanie wielozadaniowej wersji systemu pod nazwą MP/M.

Wprowadzone na rynek wersje systemu CP/M:

CP/M – dla procesora Intel 8080 i z nim zgodnych,
CP/M-86 – dla procesora Intel 8086 i z nim zgodnych,
CP/M-68k – dla procesora Motorola 68000.
CP/M-8000 – dla procesora Zilog Z8000^[5].

Do tego systemu firma Digital Research opracowała sieć CP/Net która umożliwiała współdzielenie zasobów dyskowych i drukarek poprzez serwer sieciowy pracujący pod kontrolą MP/M. Jako stacje klienckie używane były komputery pracujące pod CP/M oraz bezdyskowe terminale z systemem CP/NOS, który był odmianą CP/M 2.2 obsługującym wyłącznie dyski sieciowe.

Rozwinięciem systemu CP/M był Digital Research DOS (znany jako DR-DOS), przeznaczony dla komputerów klasy PC oraz GEMDOS, część systemu operacyjnego m.in. komputerów Atari ST odpowiedzialna za zarządzanie plikami.

Systemy CP/M dla x86 przegrały z MS-DOS z powodu ceny – CP/M-86 kosztował $240 wobec $40 za MS-DOS^[6].

Wersje CP/M dla procesorów 8080 (Z-80)

CP/M 2.2

Ostatnia wersja systemu wspierająca maksymalnie 64kB pamięci RAM (stosowana w komputerach z taką właśnie ilością pamięci).

CP/M Plus (CP/M 3.0)

CP/M Plus został wprowadzony do sprzedaży przez Digital Research w roku 1982.

Później firma Locomotive Software Limited przygotowała natywne wersje tego systemu (CP/M Plus) dla komputerów Amstrad Schneider 6128^[7] i ZX Spectrum +3^[8].

W porównianiu do poprzednika (wersji 2.2) system ten został znacznie ulepszony, m.in. poprawiono obsługę dysków (była 4-10 razy szybsza). System ten pozwalał na użycie maksymalnie 1 MB pamięci RAM (16 bloków po 64 kB). Był zwykle uruchamiany na komputerach z min. 128 kB RAM^[1]^[9].

Komputery z CP/M

Na świecie powstało wiele komputerów umożliwiających pracę w systemie CP/M. Należały do nich m.in. liczne komputery pracujące w standardzie MSX, ale także komputery dedykowane do pracy z CP/M takie jak Kaypro II czy Osbourne 1. W Polsce CP/M był stosowany głównie na komputerach z procesorem Z-80, do których należały:

Amstrad CPC - CP/M2.2 (CPC 464/664), CP/M Plus (CPC 6128)^[10]
Amstrad PCW - CP/M Plus^[10]
Commodore 128 - CP/M Plus^[10]
Spectravideo SVI-738 - CP/M 2.2^[10]
ZX Spectrum ze stacją Timex FDD 3000 - CP/M 2.2^[10]^[11]

Istniały również produkowane w Polsce komputery umożliwiające korzystanie z CP/M. W komputerach Elwro 800 Junior stosowany był system CP/J, który był wersją CP/M 2.2 dostosowaną do pracy w sieci^[10]. CP/M 2.2 był też jednym z systemów dostępnych dla komputera ComPAN-8.

Praca w systemie CP/M na komputerach, na których uruchomienie CP/M bezpośrednio nie było możliwe ze względu na architekturę^[a], stawała się możliwa dzięki kartom rozszerzającym (czasem w formie kartridży) lub urządzeniom peryferyjnym, na którym system CP/M mógł zostać uruchomiony^[b]. Do komputerów takich należały Apple II, Commodore 64, Atari XL/XE czy ZX Spectrum.^[1]^[10]

CP/M na ZX Spectrum

Na ZX Spectrum (i jego dostępnych w Polsce klonach) CP/M w wersji 2.2 był dostępny dzięki wykorzystaniu stacji dysków Timex FDD 3000^[10]. System operacyjny CP/M wymagał do działania dostępności pamięci RAM na początku przestrzeni adresowej, podczas gdy w ZX Spectrum pierwsze 16 kB pamięci zajmowała pamięć ROM. Stacja FDD3000 była wyposażona w procesor Z80A 4 MHz i 64 kB pamięci RAM, tak więc była też funkcjonalnie komputerem (bez monitora i klawiatury). System CP/M był wczytywany do pamięci stacji dysków i tam uruchamiany. Na ZX Spectrum uruchamiany był z kolei program terminala umożliwiający korzystanie z systemu CP/M działającego w stacji dysków^[11].

Uruchomienie CP/M nie było możliwe na uboższej wersji stacji FDD3, która miała jedynie 16 kB pamięci RAM (co wystarczało do uruchomienia systemu TOS, z wyłączeniem wersji 4).

CP/M na Atari XL/XE

Na podobnej zasadzie użycie CP/M 2.2 jest możliwe na ośmiobitowym Atari. Potrzebna jest do tego stacja dysków Indus GT, LDW Super 2000 lub CA-2001 (te dwie ostatnie były sprzedawane przez Pewex i bardzo popularne w Polsce). Wszystkie te stacje zawierają procesor Z80 taktowany zegarem 4 MHz. Każda z nich ma wprawdzie tylko 2 kB pamięci RAM, ale do uruchomienia CP/M wystarczy rozbudowa tej pamięci do 64 kB, dość prosta, gdyż stacja jest specjalnie do tego zaprojektowana. Podobnie jak w przypadku ZX Spectrum, jednak z innych nieco względów (procesor MOS 6502 montowany w Atari jest niezgodny z Z80), komputer pełni wtedy funkcję inteligentnego terminala dla programów uruchamianych wewnątrz stacji dysków.

Zobacz też

systemy operacyjne bazujące na systemie CP/M i z nim zgodne:
- CP/J
- CPM/R
- EMOS
- Mikros
FDD3000
Polecenia systemu operacyjnego CP/M
Kaypro w angielskiej Wikipedii
Osborne 1 w angielskiej Wikipedii

Uwagi

↑ niewspierany procesor lub mapa pamięci niezgodna z CP/M (brak lub niedostępna pamięć RAM od adresu 0)
↑ rozszerzenia lub peryferia takie zawierały zwykle procesor Z-80, czasem też pamięć RAM

Przypisy

↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j Mark Dahmke. CP/M Plus. „BYTE”, s. 360-384, lipiec 1983. ISSN 0360-5280. [dostęp 2026-01-18]. (ang.).
↑ ^a ^b Naukowiec - biznesmen (wywiad z Gary Kildallem). „Informatyka”. 3/1985. s. 23-24. [dostęp 2026-04-03].
↑ Stephen Schmitt. MP/M II - The Multiuser, Multiprogramming Version of CP/M. „BYTE”. vol. 8, no. 3, s. 190-214, marzec 1983. [dostęp 2026-03-07]. (ang.).
↑ ^a ^b Milestones:The CP/M Microcomputer Operating System, 1974. Engineering and Technology History Wiki. [dostęp 2026-01-11]. (ang.).
↑ Digital Research (1984): CP/M-8000 Operating System User’s Guide. Digital Research Inc (ang.).
↑ The Rise of DOS: How Microsoft Got the IBM PC OS Contract. [dostęp 2018-02-03]. (ang.).
↑ The Amstrad CP/M Plus. cpcwiki.edu, 1986. [dostęp 2016-06-20]. (ang.).
↑ CP/M Plus and Mallard BASIC for the Spectrum +3 User Guide. worldofspectrum.org, 1988. [dostęp 2016-06-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-22)]. (ang.).
↑ Witold Woźniak. CP/M 3+. „Informatyka”. 3/1985. s. 18. [dostęp 2026-04-03].
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Jonasz Mayer. Wielka unifikacja. „Bajtek”. 9/89, s. 5, październik 1989. Młodzieżowa Agencja Wydawnicza. ISSN 0860-1674. [dostęp 2025-11-07].
↑ ^a ^b Stacja dysków FDD 3000. „Bajtek”. 3-4, s. 30, marzec-kwiecień 1990. Oficyna Wydawnicza „Sztandar Młodych”. ISSN 0860-1674.

Linki zewnętrzne

Historia systemu CP/M. pldos.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-07-21)]. (pol.).
CP/M na Atari. trub.atari8.info. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-09-21)]. (pol.).
Źródła systemu i historia powstania (ang.)

[12] wspierany procesor lub mapa pamięci niezgodna z CP/M (brak lub niedostępna pamięć RAM od adresu 0)

[13] rozszerzenia lub peryferia takie zawierały zwykle procesor Z-80, czasem też pamięć RAM

[byte_7_83_cpm_plus-1] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j Mark Dahmke. CP/M Plus. „BYTE”, s. 360-384, lipiec 1983. ISSN 0360-5280. [dostęp 2026-01-18]. (ang.).

[informatyka_3_85_naukowiec_biznesmen-2] Naukowiec - biznesmen (wywiad z Gary Kildallem). „Informatyka”. 3/1985. s. 23-24. [dostęp 2026-04-03].

[byte_1983_march_mpm_2-3] Stephen Schmitt. MP/M II - The Multiuser, Multiprogramming Version of CP/M. „BYTE”. vol. 8, no. 3, s. 190-214, marzec 1983. [dostęp 2026-03-07]. (ang.).

[ethw_cpm-4] Milestones:The CP/M Microcomputer Operating System, 1974. Engineering and Technology History Wiki. [dostęp 2026-01-11]. (ang.).

[5] Digital Research (1984): CP/M-8000 Operating System User’s Guide. Digital Research Inc (ang.).

[6] The Rise of DOS: How Microsoft Got the IBM PC OS Contract. [dostęp 2018-02-03]. (ang.).

[7] The Amstrad CP/M Plus. cpcwiki.edu, 1986. [dostęp 2016-06-20]. (ang.).

[8] CP/M Plus and Mallard BASIC for the Spectrum +3 User Guide. worldofspectrum.org, 1988. [dostęp 2016-06-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-22)]. (ang.).

[informatyka_3_85_cpm3plus-9] Witold Woźniak. CP/M 3+. „Informatyka”. 3/1985. s. 18. [dostęp 2026-04-03].

[bajtek_89_10_wielka_unifikacja-10] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Jonasz Mayer. Wielka unifikacja. „Bajtek”. 9/89, s. 5, październik 1989. Młodzieżowa Agencja Wydawnicza. ISSN 0860-1674. [dostęp 2025-11-07].

[bajtek_90_3_4_fdd3k-11] Stacja dysków FDD 3000. „Bajtek”. 3-4, s. 30, marzec-kwiecień 1990. Oficyna Wydawnicza „Sztandar Młodych”. ISSN 0860-1674.

[1]